Што робіць горад па-сапраўднаму прыдатным для жыцця, і чаму Гродна, валодаючы гісторыяй і патэнцыялам, пакуль не рэалізуе гэтую магчымасць у поўнай меры?
Якасць гарадскога асяроддзя ствараецца часцей не вялікімі праектамі, а маленькімі рашэннямі, якія ўлічваюць штодзённыя патрэбы людзей. Рэдакцыя Hrodna.life разам з нідэрландскім урбаністам Эвертам Верхагенам паглядзела на Гродна вачыма суседзяў і вылучыла некалькі практык, якія зробяць горад камфортным для жыцця.
Ёсць гарады, у якіх хочацца затрымацца проста таму, што там добра, не праз заробак і кошт жыцця.
Калі беларусаў пытаюцца ў сацыяльных сетках, куды паехаць, часты адказ — Гродна. Горад робіць ўражанне сваёй гісторыяй, маштабам, Нёманам. Самы еўрапейскі горад краіны, у які ўлюбляюцца.
Але закаханасць прыходзіць не адразу. Адна з суразмоўніц рэдакцыі, якая пераехала з Мінска, кажа: “Магчыма, Гродна ўлюбляе з першага погляду. Але ў мяне сышло пяць гадоў, каб зразумець транспарт, логіку вуліц, адчуць рытм горада”.
Чаму горад, які ўмее быць парадным і фестывальным для турыстаў, не заўсёды камфортны для сваіх жыхароў? Вось пяць ідэй, якія зробяць яго больш зручным.
Паштаматы – дастаўка ў любы час
Паштамат – гэта ўмоўна шафа з вочкамі. Уводзіш код, забіраеш або адпраўляеш пасылку. Тут няма чэргаў і аператара. Як правіла, яны даступныя кругласутачна. Уся працэдура займае менш за 30 секунд. У Польшчы гэтую сістэму запусціла кампанія InPost ў 2009 годзе. Сёння гэта адзін з самых паспяховых інфраструктурных праектаў у Еўропе. У краіне працуе больш за 22 тысячы паштаматаў розных службаў, па ўсёй Еўропе звыш 60 тысяч. У 2024 годзе кампанія даставіла 1,1 млрд пасылак, у 2025‑м 1,4 млрд. Паштамат стаў часткай гарадскога асяроддзя, такім жа звыклым элементам, як аптэка.
У Беларусі спрабавалі ўвесці паштаматы. Але ў 2024 годзе ад яе адмовіліся. Афіцыйная прычына – няма запатрабаванасці. Карыстальнікі ў гэтым сумняваліся. Напрыклад, у Гродне ўсе тры паштаматы размяшчаліся каля аддзяленняў “Белпошта” — гэта значыць, няма розніцы, зайсці ў аддзяленне або забраць пасылку з паштамата побач.
Да таго ж, каб атрымаць пасылку, трэба было зарэгістравацца ў асабістым кабінеце і “прайсці ідэнтыфікацыю” ў аддзяленні паштовай сувязі, паказаўшы дакумент.
Ровар як транспарт, а не хобі
У Нідэрландах ровар – гэта спосаб перамяшчэння. У краіне – 35 000 кіламетраў выдзеленых веладарожак. На многіх вуліцах вісіць шыльда “fietsstraat auto te gast”: веласіпедная вуліца, аўтамабіль – госць. Вакол ровара склалася цэлая культура – няпісаныя правілы, этыкет і нават спосаб намотваць шалік, каб ездзіць круглы год.
У Гродне веламаршруты пазіцыянуюцца пераважна як спосаб актыўнага адпачынку – у гэтых месцах яны ў асноўным і пракладзены. Напрыклад, веладарожка да Юбілейнага возера.
У горадзе ёсць веларазметка, якую часцяком прыйдзецца дзяліць з пешаходамі, якія не спяшаюцца саступіць дарогу. Да таго ж, з 1 верасня 2025 года веласіпедыст абавязаны спешвацца перад кожным перасячэннем праезнай часткі. Гродзенец Яўген праехаў шэсць кіламетраў ад Соламавай да Панямуньскай і спяшаўся 19 разоў. “Гэта наогул нармальна?” – напісаў ён у Threads.
У новых раёнах сітуацыя не лепшая: у Грандзічах веладарожкі з’яўляюцца і знікаюць, мяняюць канфігурацыю ад квартала да квартала. “Сто метраў, і з веласіпеднай цывілізацыі мы трапляем у раён, дзе нічога няма”, — скардзіліся гараджане ў TikTok.
Рэстаўрацыя, якая выгадная ўсім
Камяніца – каменны жылы дом канца XIX-пачатку XX стагоддзя. Высокія столі, тоўстыя сцены, ляпніна ў пад’ездах, вялікія вокны, вінтажныя лесвіцы. На першых паверхах размяшчаліся і размяшчаюцца крамы і майстэрні. Для польскага горада камяніцы – гэта неад’емная частка старога горада, бо да сярэдзіны XX стагоддзя яны былі асноўнай часткай жылых дамоў у гарадах.
Да нашага часу многія такія дамы дайшлі ў жахлівым стане: аблупленыя фасады, пабітыя вокны, сырыя кватэры, блашчыцы ў пад’ездзе. Дзесьці такое стаўленне было абумоўлена гістарычна: ва Уроцлаве пасля вайны польскія перасяленцы займалі нямецкія камяніцы як часовае жыллё і не бераглі — думалі, немцы вернуцца. Дзесьці жыллё было ў камунальнай, а не прыватнай уласнасці – і рамонту было не дачакацца.
Але цяпер у тым жа Уроцлаве будынак, падобны на закінуты, праз паўгода змяняецца – і на ім вісіць банэр аб продажы новых кватэр. Ёсць розныя механізмы выратавання такіх дамоў, але ўсе яны маюць фінансавае стымуляванне з боку ўладаў — інакш любому забудоўшчыку прасцей, хутчэй і танней знесці камяніцу і пабудаваць з нуля апартаменты. Дзесьці горад пакрывае са свайго бюджэту да паловы выдаткаў на рэстаўрацыю фасадаў. Дзесьці ўрад фінансуе для горада капітальныя рамонты камяніц – але з умовай, што гэта будзе недарагое камунальнае жыллё. У іншых месцах прыцягваюць еўрасаюзаўскія датацыі праз Міністэрства культуры — і так можна прафінансаваць да паловы выдаткаў на замену даху або гідраізаляцыю падмурка. А дзесьці забудоўшчыка абавязваюць прывесці ў парадак суседнія камяніцы, калі ён атрымаў пад свой праект пусты ўчастак у гістарычным квартале. Механізмы розныя, але вынік адзін — старадаўні дом адраджаецца.
У Гродне камяніцы прайшлі падобны шлях: нацыяналізацыя, савецкае ўшчыльненне, часта ператварэнне ў камуналкі, адчуванне часовасці, дзесяцігоддзі запусцення. Дом Масальскіх на Замкавай, якому больш за 230 гадоў, дзесяцігоддзі служыў інтэрнатам медыцынскага ўніверсітэта. Да 2020 года ён канчаткова здрахлеў — і яго вывелі з эксплуатацыі. У 2023-м яго выставілі на аўкцыён. Пакупнік павінен адрэстаўраваць яго сам: без падтрымкі, без датацый, без механізму, які рабіў бы гэта выгадным. Інструмента, які ператварае закінутае ў прыгожае і камфортнае, у Гродне пакуль няма.
Драўляная спадчына, якая дае гораду ўнікальнасць
Літаральна за апошнія паўгода Гродна пазбавіўся трох знакавых драўляных будынкаў. Яны былі пабудаваныя ў 1930-я гады ў стылі драўлянага канструктывізму. Два з іх уваходзілі ў ансамбль настаўніцкай калоніі — унікальнага для Беларусі комплексу драўлянай забудовы. Трэці знаходзіўся ў раёне Новы Свет, за захаванне якога гісторыкі і краязнаўцы беспаспяхова змагаюцца з пачатку 2000-х.
У эстонскіх Хаапсалу і Вільяндзі драўляная забудова XIX стагоддзя нікуды не дзелася. Яе рэстаўруюць, абараняюць, водзяць турыстаў. Яна стала часткай таго, чым горад сябе ўяўляе. У Стакгольме стварылі Скансен – музей пад адкрытым небам. Сюды з усёй Швецыі звозілі і рэстаўравалі лепшыя ўзоры драўлянага дойлідства. Але не трэба ехаць далёка на поўнач — прыклад такога ж беражлівых адносін да драўлянай архітэктуры можна знайсці і ў суседнім Друскінінкаі.
Верхаген кажа пра гэта без сентыментальнасці: “Зносіць тое, што распавядае гісторыю горада — заўсёды дрэнная ідэя. Так вы знішчаеце тое, што робіць ваш горад унікальным. У канчатковым выніку ніхто не хоча жыць у эфектыўным горадзе, які нічым не адрозніваецца ад усіх астатніх”.
Горад, у якім бачныя ўсе
У Польшчы на вуліцах вы ўбачыце ўсе ўзроставыя групы. Мужчына з дзіцем ля касы. Пажылая пара і студэнты на адной лаўцы. Людзі ў інвалідных калясках не схаваныя, таму што горад абсталяваны пад іх патрэбы як норма. Пад’язджае трамвай, кіроўца выходзіць, апускае пандус, чакае. Гэта займае хвіліну і ніхто не прыспешвае. У Гродне жыхарам дамоў усё яшчэ даводзіцца змагацца за пандусы ля пад’ездаў.
“У Гродне я доўга не магла зразумець, для каго зроблены горад, — кажа мая суразмоўца. – У кафэ – дзяўчыны ці пары. Пажылых амаль няма. Мамы з каляскамі ёсць, але ім няма дзе сесці ў цені”.
Горад, у якім хочацца застацца
Верхаген кажа: калі б ён прыехаў у Гродна, перш за ўсё знайшоў бы месца, дзе збіраюцца маладыя актыўныя гараджане. І спытаў бы ў іх: што трэба, каб вы захацелі застацца? “Хутчэй за ўсё, гэтае пытанне іх здзівіць. Таму што ніхто ніколі не пытаўся”.
Гродна – кампактны горад з еўрапейскай памяццю і жывой лакальнай асяроддзем. Яму патрэбныя такія рашэнні: паштамат у двары, веладарожка без бардзюраў, гістарычны дом з адрэстаўраваным фасадам, тралейбус з пандусам, лаўка ў цені. Гэта мова, на якой горад кажа свайму жыхару: пра цябе падумалі.
Гарады, якія ўтрымліваюць людзей, ствараюць умовы, каб чалавек сам не хацеў сыходзіць.
Vera Voile – журналіст, даследчык, брэнд-стратэг
